روشهای پیشگیری و کنترل بیماری در گیاهان

اشتراک گذاری

آنچه در این مطلب می خوانیم

قرنطینه گیاهان

گاهى با ایجاد پستهای قرنطینه و بازرسى بین مرز دو کشور ، دو استان یا دو منطقه با اجرای مقررات وضع شده مانع از ورود عوامل بیمارى زاى غیر بومى به منطقه مورد نظر می گردند. به این روش پیشگیرى کنترل قانونى بیماری در گیاهان می گویند. 

حساسیت گیاهان منطقه اى که تا به حال به بیمارى خاصى مبتلا نشده نسبت به عوامل بیمارى زا بسیار زیاد است، زیرا در این عوامل بی دفاع اند و هنوز مقاومتى در برابر حمله آن عوامل بیمارى زاى خاص به دست نیاورده اند. قرنطینه ممکن است در مورد بذر ، نهال ، قلمه و محصولات زراعى و باغى انجام شود. عوامل بیماریزا بیشتر در مورد بیماریهاى ویروسى و قرنطینه نماتدی و گاهى قارچى و باکتریایى صورت می پذیرد.

تقویت گیاهان

استفاده از کود مناسب ، آبیارى بـه موقع ، دفع علفهاى هـرز و کاشت گیاهان در فاصله مناسب و کافى می تواند در کنترل بیماری در گیاهان موثر باشد. این موارد سبب مـی شود تا گیاهان در شرایط بهترى رشد کنند و عوامل بیماریزا مقاومت بیشترى به دست آورند. 

براى مثال، استفاده از کودهاى پتاسه براى مقاومت بیشتر پنبه در برابر بیمارى بـوته میرى توصیه می شود. البته باید تــوجه داشت کـه گاهى دادن کود اضافى بوته را ترد و شکننده می کند و موجب گسترش بیماری مخصوصا بیماری های قارچى در گیاه می شود. براى مثال باید از مصرف زیاد کود ازته در شالیزارهایى که آمادگی ابتلا به بلاست برنج را دارند خودداری کرد.

تناوب و آیش بندی

کشت غیرمداوم یک محصول با استفاده از فرآیند تناوب و آیش می تواند در چرخه عامل بیماریزا اختلال ایجاد کند و باعث کاهش چشمگیر بیمارى یا از بین رفتن کامل آن شود. براى مثال خسارت نماتد چغندرقند را با استفاده از آیش و تناوب مناسب میتوان به میزان قابل توجهى کاهش داد یا با تناوب سه ساله توأم با غلات از بیمارى بوته میرى پنبه پیشگیری کرد. همچنین آیش بندی زمین به مدت پنج سال در کاهش جمعیت نماتد چغندرقند بسیار مؤثر است.

تنظیم زمان کاشت و برداشت

جلو یا عقب انداختن زمان کاشت میتواند در کنترل بیماری در گیاهان موثر باشد و محصول را از گزند عامل بیماریزا در امان دارد. از جمله، با دیر کاشتن سیب زمینى در نواحى سرد و مرطوب بیمارى مرگ ریشه تا اندازه ای کنترل می شود. یا با کاشت در اولین فرصت ممکن میتوان خسارت نماتد چغندرقند و بلاست برنج را کاهش داد.

همچنین با تغییر تاریخ برداشت برخى از محصولات نیز می توان خسارت بیمارى را کاهش داد. مثلا در بیمارى سفیدک یونجه توصیه مى شود چین هاى بهاره یونجه زودتر انجام گردد تا کانون آلودگى از زمین خارج شود یا در بیمارى لکه آجرى برگ یونجه برداشت محصول پس از پیدایش اولین لکه بر روى گیاه انجام شود.

دفع علفهای هرز

علفهاى هرز ، محلى مناسب براى گذراندن چرخه زندگی برخی از عوامل بیماری زا به شمار مى روند. با حذف علفهاى هرز مى توان این کانونهاى آلوده را از بین برد. از آنجایى که علفهاى هرز گاهى پس از برداشت محصول نیز در مزرعه یا باغ باقى مى مانند مى توانند محلى براى زمستان گذرانى و بقاى عامل بیمارى زا باشند. براى مثال دفع علفهاى هرز در بیمارى سفیدک چغندرقند و بیمارى ویروسى موزائیک گوجه فرنگى در جلوگیرى از گسترش بیمارى حائز اهمیت است.

کنترل بیماری در گیاهان

حذف کانون های آلوده

حذف کانونهاى آلوده علاوه بر این که یک روش پیشگیرى از آلودگى جدید است یک روش کنترل بیماری در گیاهان نیز هست. هرس شاخه هاى آلوده در بیمارى سفیدک مو ، جمع آورى و سوزاندن برگها و میوه هاى پاى درخت و هرس شاخه هاى آلوده در بیمارى لکه سیاه سیب و آتشک گلابى ، از بین بردن کل بوته هاى آلوده باقی مانده از کشت سال قبل در بیمارى بلاست برنج و بیمارى هاى ویروسى مثل ویروس موزائیک گوجه فرنگى و از بین بردن قسمتهاى آلوده گیاه در مورد عامل بیمارى زاىِ سس و گل جالیز، نمونه هایى است که با حذف آلودگی مخصوصا در اوایل رشد بیمارى، مى توان از گسترش آن کاست.

استفاده از ارقام مقاوم

کاشت ارقام یا واریته هاى مقاوم در برابر عوامل بیمارى زا ، یکى از راهکارهاى مهم جلوگیرى از ایجاد بیمارى است. براى مثال گونه مقاوم پنبه در برابر بیمارى بوته میرى به نام رقم « ساحل » توسط مؤسسه اصلاح بذر و نهال کشور در اختیار پنبه کاران منطقه گرگان و گنبد قرار داده شده که بهترین راه پیشگیرى از بیمارى بوته میرى پنبه است.

همچنین واریته هاى مقاوم گندم ، در برابر بیمارى زنگ و بذر یونجه اصلاح شده در برابر بیماری لکه آجرى و ارقام مقاوم برنج در برابر بیمارى بلاست یا ارقام مقاوم کدوئیان در برابر بیمارى ویروسى موزائیک گوجه فرنگى از نمونه هاى دیگر استفاده از ارقام مقاوم در برابر بیمارىهاى گیاهى در کشور ماست. کاشت نهالهایى از واریته هاى مقاوم در برابر بیمارى لکه سیاه سیب و آتشک گلابی جهت پیشگیرى از این بیمارى ها، نیز توصیه مى شود.

ضدعفونی خاک

یکى از روشهاى فیزیکى پیشگیرى و کنترل بیمارى ها در گیاهان ضد عفونى خاک است که قبل از کاشت بذر انجام مى گیرد. این کار به کمک اشعه خورشید و حرارت امکانپذیر است. براى ضدعفونى خاک جهت از بین بردن عوامل بیمارى زا آن را در معرض تابش اشعه خورشید قرار دهید و برای گرم شدن بیشتر خاک یک یا چند لایه نایلون روى آن بکشید. که به این روش آفتابدهی خاک یا سولاریزاسیون می گویند.

براى استریل کردن خاک مى توانید از دستگاه ضدعفونى کننده به کمک بخار استفاده کنید. در این حالت موقعى خاک استریل می شود که آن را حداقل ۳۰ دقیقه در دماى بیش از ۸۲ درجه سانتى گراد قرار دهید. در این دما تمامى نماتدهاى خاک از بین خواهند رفت.

پیشنهاد مطالعه  روش سریع پوساندن کودهای دامی

ضدعفونی بذر

از آب داغ براى استریل کردن بذر و گاهى پیازها و نهال ها استفاده مى شود. اندام هاى گیاهى در مواقع خواب مى توانند حرارتى بیشتر از حرارتى که عامل بیمارى زا مى تواند زنده بماند را تحمل کنند.

همچنین ضدعفونى بذر با سموم شیمیایى از روش هاى متداولى است که چگونگى آن در بخش کنترل شیمیایى توضیح داده خواهد شد. گاهى به جاى ضدعفونى بذر از عمل بوجارى استفاده مى شود و بذور پاک و عارى از عوامل بیمارى زا کشت مى گردد. این عمل جهت پیشگیرى از ابتلاى محصول به گیاهان انگلى، نظیر سس و گل جالیز انجام مى شود.

کنترل شیمیایی

عمومی ترین راه مبارزه با بیمارى هاى گیاهى، استفاده از سموم شیمیایى است که می بایست به عنوان آخرین روش کنترل بیماری ها در گیاهان مورد استفاده قرار گیرد. سموم شیمیایى به نام هاى قارچ کش ها ، نماتدکش ها ، باکترى کش ها و غیره به بازار عرضه شده اند.

در سم پاشىِ شاخ و برگ درختان استفاده از قارچ کشها یا باکتری کشها به صورت محلول اثرشان بیشتر از مواقعى است که به صورت گردپاشى استفاده شوند. البته گردپاشى در مواقع بارندگى بر محلول پاشى ترجیح دارد. سمومى که براى سم پاشى شاخ و برگ گیاهان مورد استفاده قرار مى گیرند عبارت اند از : سموم معدنی مانند ترکیبات سموم مسى ، گوگردى ، قارچ کش هاى آلی و آنتى بیوتیک ها.

این سموم به نام هاى مختلف در بازار وجود دارند. براى ضد عفونى خاک مى توانید از سموم تدخینى مثل متیل بروماید ، واپام (متام سدیم) و غیر آنها استفاده نمایید. براى ضدعفونى بذر ، پیاز و قلمه مى توانید از سمومی مانند ویتاواکس ، ویتاواکس تیرام و مانکوزب استفاده کنید.

الف – قارچ کش ها

قارچ کش ها آن دسته از عناصر یا مواد شیمیایى هستند که براى مبارزه علیه قارچ هاى انگل به کار مى روند. محلول بُردو اولین قارچ کشى است که در دنیا از مخلوط سولفات مس ، آهک و آب ساخته شد و از این ترکیب براى کنترل بیمارى سفیدک داخلی مو استفاده گردید.

همچنین از گوگرد که آن نیز مانند محلول بردو جزِء سموم معدنى است براى از بین بردن سفیدک های حقیقی استفاده شد که در حال حاضر نیز از این دو ترکیب استفاده مى شود. پس از ترکیبات معدنى ترکیبات آلى قارچ کش وارد بازار شدند.

کنترل بیماری در گیاهان


قارچ کش ها ضمن کنترل بیماری در گیاهان ممکن است اثرات سویی روی میزبان داشته باشند بنابراین مصرف آن ها فقط با توصیه کارشناسان امکان پذیر می باشد. قارچ کش هایى که بر اندام هوایى گیاه پاشیده مى شوند به چهار گروه تقسیم مى گردند:

  • گروه اول آنهایى هستند که از راه تماس میسیلیوم قارچها را در سطح گیاه از بین مى برند (قارچ کش تماسى).
  • گروه دوم محافظ یا جلوگیرنده اند که قبل از مستقر شدن اسپور قارچ ها، در سطح گیاه پاشیده مى شوند (قارچ کش هاى پوششى محافظ). این دو گروه قارچ کش در سطح گیاه قرار مى گیرند و قبل از ورود قارچ به داخل گیاه آن را از بین مى برند. این قارچ کش ها حالت پیشگیرى دارند. اما دو گروه دیگر قارچ کش ها حالت معالج یا درمان کننده دارند و پس از ورود قارچ به داخل گیاه از آنها استفاده مى شود.
  • گروه سوم قارچ کش ها حالت سیستمیک دارند یعنى وارد شیره گیاهى مى شوند و قارچ هایى را که در بین بافت ها قرار دارند از بین مى برند.
  • گروه چهارم حالت ریشه کن کننده دارند و بافت آلودهٔ گیاه را نابود مى کنند.

قارچ کش ها را به روش های مختلف تقسیم بندی می نمایند. مثلاً قارچ کش ها را بر اساس ساختمان شیمیایی به معدنی و آلی تقسیم می کنند و براساس طرز عمل به قارچ کش های محافظتی و معالجه کننده تقسیم می شوند. همچنین براساس ورود به داخل آوندها ، قارچ کش ها را به دو گروه سیستمیک و تماسی تقسیم بندی می نمایند.

ب – باکتری کشها

ضدعفونى بذر با محلول یک در هزار هیپوکلرید سدیم باکتری هاى سطحى را از بین می برد. براى سمپاشىِ شاخ و برگهاى مبتلا به بیمارى باکتریایى ترکیبات مسى مانند اکسى کلرور مس و محلول بردو کاربرد دارد. یا از زیِنب براى سم پاشى شاخ و برگ هاى جوانى که به ترکیبات مسى حساس اند استفاده می شود.

براى مبارزه با باکترى هاى بیمارى زا در گیاهان از مواد آنتى بیوتیک نیز استفاده مى گردد. برخى از آنتى بیوتیک ها جذب گیاه مى شوند و به طور سیستمیک عمل مى کنند. مهم ترین آنها که در کشاورزى مصرف مى شوند استرپتومایسین و ترامایسین هستند.

ج – نماتدکشها

سموم نماتدکش عموماً جهت ضدعفونى خاک قبل از کاشت محصول به کار می روند از جمله نماتدکش ها نماگون و راگبى است. البته استفاده از سموم نماتدکش به علت گرانى مخصوصاً در زراعت هاى بزرگ مقرون به صرفه نیست و فقط در زراعت هاى کوچک با مشورت کارشناسان مربوطه انجام مى شود.

روش هاى استفاده از سموم شیمیایى

کاربرد سموم شیمیایى در جهت کنترل بیماری در گیاهان به عوامل مختلف از جمله نوع بیمارى، محل هاى استقرار عامل بیمارى و اقتصادى بودن بستگى دارد. سموم شیمیایى به صورتهاى ضدعفونى کردن بذر ، محلول پاشى ، گردپاشى ، ضدعفونى خاک ، محلول ریزى در خاک ، فرو بردن اندام گیاهى در محلول سم استفاده مى شوند که در زیر به اختصار شرح داده مى شوند :

۱ – ضدعفونى کردن بذور و اندامهاى گیاهى

ضدعفونى کردن بذور یا اندام هاى گیاهى به صورت گردپاشى یا محلول با استفاده از سموم مناسب سبب مرگ یا غیرفعال شدن عامل بیماریزا در آنها می گردد.

پیشنهاد مطالعه  قلمه زدن گیاهان و انواع قلمه

ضدعفونى کردن بذور براى مبارزه با بیمارى هاى سبزى و صیفى از جمله بیمارى لکه زاویه اى برگ خیار و همچنین علیه سیاهک غلات و بلاست برنج از مؤثرترین و اقتصادى ترین روشهاست. براى ضدعفونى بذور می توان از سموم ویتاواکس ، تیرام و کاپتان به نسبت دو در هزار استفاده نمود.

۲ – محلولپاشی ( سمپاشی )

پاشیدن محلولهاى سمى در روى اندام هاى هوایى گیاهان از معمولى ترین روش کاربرد قارچ کش ها به منظور کنترل بیماری در گیاهان و مبارزه با بیمارى هاى گیاهى است. استفاده از قارچ کش مؤثر به میزان مناسب و در زمان معین ، به گونه اى که محلول سم به طور یک نواخت در تمام قسمت هاى گیاه پاشیده شود سبب بهتر شدن اثر قارچ کش مى گردد. 

براى مثال، حداقل سه نوبت سم پاشى با قارچ کش مناسب در مورد بیمارى لکه سیاه سیب ضرورى است. بار اول ، قبل از باز شدن غنچه هاى گل ؛ بار دوم پس از ریزش گلبرگ ها و بار سوم ۱۰ روز پس از سم پاشى نوبت دوم.

همچنین سمپاشى با مشاهدهٔ اولین علائم بیمارى بلاست برنج توصیه مى شود. در مورد بیمارى هاى باکتریایى همچون آتشک گلابى و لکه زاویه اى برگ خیار استفاده از سموم باکترى کش یا ترکیبات مسى به صورت محلول پاشى سفارش شده است.

۳ – گردپاشی

بعضى از باغداران گردپاشى را به دلیل راحتى کار و سبکى آن بر محلول پاشى ترجیح مى دهند. ولى به علت گرانى سموم آن و پخش آن از طریق باد به اطراف همچنین داشتن خطرات احتمالى و پوشش ضعیف سم در روى گیاه امروزه کاربرد کمترى دارد.

۴ – فرو بردن یا خیساندن اندام گیاه در محلول سم

براى این منظور محلول سم با غلظت مناسب در سطل، تشت یا بشکه تهیه می شود و معمولاً نشا یا سایر اندامهاى گیاه مانند غده هاى سیب زمینى و غیره را قبل از عمل کاشت در آنها فرو مى برند و سپس اقدام به کشت مى کنند. این عمل باعث مى شود از آنها علیه عوامل بیمارى زا محافظت گردد.

۵ – محلولپاشى در خاک

محلول پاشى در خاک، معمولاً بعد از سبز شدن بذر یا بعد از عمل کاشت، با استفاده از سموم مؤثر و معمولاً علیه بیمارى هاى مرگ گیاهچه، پوسیدگى ریشه و طوقه انجام مى شود.

۶ – کاربرد سموم در جوى آب (جویچه)

گاهى براى مبارزه با بیمارى هاى خاک زى، که به اندام زیرزمینى گیاه حمله می کنند، قارچکشها را به مقدار مناسب به صورت گرانول یا محلول در جوى آب مى ریزند و به کمک جریان آب در انهار سموم را به پاى بوته ها مى رسانند.

۷ – استفاده از سموم تدخینى (گازى شکل)

سموم تدخینى را به منظور مبارزه با عوامل بیماری زاى خاکزی به خاک مى افزایند و یا در داخل خاک تزریق مى کنند. این گونه سموم باید ۲ تا ۳ هفته قبل از کاشت مصرف شوند. از این سموم مى توان متیل بروماید ، کلروپیکرین ، متام سدیم (واپام) را نام برد. گروه دیگرى از سمومى که در خاک علیه نماتدها استفاده مى شوند و جزِء ترکیبات کاربامات ها و ارگانوفسفره ها هستند خاصیت حشره کشى نیز دارند.

۸ – استفاده از سموم جهت کنترل بیماریهاى بعد از برداشت

استفاده از مواد شیمیایى براى کنترل بیمارى در گیاهان بعد از برداشت به علت این که ممکن است اثرات منفى سم یا مواد شیمیایى روى محصولات باقى بمانند پیچیده تر است. در سالهاى اخیر چند نوع قارچ کش براى مبارزه با بیمارى هاى انبارى معرفى شده اند که به صورت محلول رقیق به کار مى روند.

معمولاً میوه ها و سبزى ها را قبل از انبار کردن در این قارچ کش ها فرو مى برند. بعضى از مواد مانند گوگرد، که در انبار تصعید مى گردند، به صورت پودر یا کریستال مصرف مى شود. گاهى کاغذهاى آغشته به مواد شیمیایى را به دور میوه ها مى پیچند.

از بین ترکیباتى که براى مبارزه با بیمارى انبارى به ویژه بیمارى مرکبات بعد از برداشت بصورت تجارى مصرف می شوند می توان به بوراکس و کربنات سدیم اشاره کرد. برخى از مواد دیگر از جمله کاپتان بیشتر براى مبارزه با پوسیدگیهاى انبارى میوه هاى هسته دار و دانه دار مانند هلو ، گیلاس ، سیب و گلابى و همچنین موز ، انگور ، توت فرنگى ، جالیز و غیر آنها کاربرد دارند.

پست های مرتبط
مهمترین علف های هرز زمینهای کشاورزی و ۴ روش مبارزه با آنها
علف های هرز

آنچه در این مطلب می خوانیم علف های هرز به عنوان جزء جدایی ناپذیر و یکی از مهمترین عوامل کاهش دهنده محصولات کشاورزی  به شمار می‌روند به طوری که این ادامه مطلب

انواع هرس درختان ، هرس هرمی ، جامی ، شلجمی ، کوردون
انواع هرس درختان

آنچه در این مطلب می خوانیم در مقاله آموزش هرس کردن درختان با چگونگی هرس درختان آشنا شدیم. در این مقاله به صورت مفصل در مورد انواع هرس درختان بحث ادامه مطلب

مبارزه با علف های هرز ( روش فیزیکی و روش شیمیایی )
مبارزه با علف های هرز

آنچه در این مطلب می خوانیم پیشگیری نخستین قدم در مبارزه با علف هاى هرز پیشگیرى از ورود آنها به مزرعه است. جلوگیری از رشد علف های هرز در مقایسه ادامه مطلب

روش سریع پوساندن کودهای دامی
پوساندن کودهای دامی

آنچه در این مطلب می خوانیم یکی از پرکاربردترین کودهای مورد استفاده در کشاورزی کودهای دامی است. کودهای دامی علاوه بر تامین عناصر مورد نیاز گیاهان و درختان باعث افزایش ادامه مطلب

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

به بالای صفحه بردن

دانلود رایگان کتاب مدیریت آبیاری در باغات

برای دانلود ایمیل خود را وارد کنید